But first...

Er wordt heel wat af gelogen. Dat kan erg zijn maar ook helemaal niet erg. Zo zijn er onschuldige leugens, gejok wat geen slachtoffers maakt. Dat kunnen trouwens ook grote leugens zijn. Niet alleen het koekje-uit-de-trommel-leugentje is onschuldig ('Ik heb het écht niet gepikt'.) maar ook liegen over een belangrijk feit uit bijvoorbeeld respect voor de privacy en/of wensen van een ander ('Nee, hoor, ze is niet zwanger'.) kan onschuldig zijn, onschadelijk. Het zijn schone leugens, zonder bittere nasmaak. Schuldige, schadelijke leugens, die zijn gevaarlijk. Dan is er wel sprake van erg. Grof bedrog en zwaar acteerwerk. Mind-games die niet alleen je hoofd overhoop halen maar ook je zelfrespect kunnen aantasten. Dat soort werk. Heel gevaarlijk.

 

Ik heb een leugendetector in mijn buik. Die detector reageert op allerlei signalen die van buitenaf via mijn zintuigen binnen komen, en dan hoppa, direct door naar mijn hersenen en dan komt het. Het buikgevoel. Ik voel wanneer iets niet klopt. Als kind heb ik dat geleerd, uit zelfbescherming, opgroeiend in een poppenkast waar niets was wat het leek. Altijd op mijn hoede leerde ik een ander te lezen. De gemiddelde mens verraad onbewust heel wat over zichzelf door middel van lichaamstaal, manier van praten, reacties, antwoorden, oogcontact, taalgebruik enzovoorts en als je maar lang genoeg 'studeert' leer je die signalen vanzelf herkennen en lezen. Mijn buik heeft zich nog nooit vergist. Het probleem is alleen dat die detector wel registreert dat er iets niet in orde is maar wat er nou precies fout zit, dat wordt me niet verteld. Er gaat wel een alarm af maar ik weet niet waarom. Plus er worden geen vaste bewijsstukken geleverd. Ik heb alleen wat vage aanwijzingen en de uitslag van de leugendetector en daar moet ik het mee doen. Nou heb ik een bepaald protocol ontwikkeld. Heel belangrijk daarbij is de vraag of het om een schadelijke leugen gaat of niet. Indien Ja ga dan naar vraag 2: Heeft het direct met mij te maken? En zo ja, beantwoord dan vraag 3: Loop ik gevaar?

 

Eerlijkheid zie ik als een teken van respect en de basis van vertrouwen. Je hoeft mij echt niet alles te vertellen (bewaar me, zeg) en je mag je kleine of grote geheimen hebben maar je gaat niet lopen bullshitten tegen me, vooral als ik je beschouw als een belangrijk persoon in mijn leven. Ik kan daar erg slecht tegen. Ik voel wanneer iemand oprecht is of niet. Met mijn sixth sense zie ik geen dode mensen. I see bullshit. Je mag nog zo'n klootzak of piswijf zijn, als je maar eerlijk bent. Daarmee maak je indruk op mij. Je vermogen om eerlijk te zijn. In het verleden ben ik wel eens zo dom geweest om die waarschuwende spanning in mijn buik te negeren. Ik ben niet altijd sterk genoeg geweest om de waarheid aan te kunnen. Hard ging ik op mijn bek. Tjongejongejonge. Mensen die gebruik van me maakten en ik wilde het niet zien. Ik wilde het niet geloven. Het heeft me heel veel geld gekost. Teveel, als je begrijpt wat ik bedoel. Mijn vertrouwen heeft aardig wat deuken opgelopen en het was al niet zo stevig. Maar ik werd sterker. En harder. Ik ontdekte hoe belangrijk het voor mijn geluk, rust en vrede is om eerlijke, oprechte mensen om me heen te hebben. Ik heb échte mensen nodig. Geen leugenaars, bedriegers, klaplopers, oplichters, players, praatjesmakers en clowns. Ik wil écht, niet nep. Geen bullshit. Ik ben oprecht tegen jou, jij bent het tegen mij. Jij kunt mij vertrouwen, ik vertrouw jou. Heel simpel. Het hoeft niet ingewikkeld te zijn.

 

Wanneer het antwoord op vraag 3 met ja wordt beantwoord, volgt vraag 4: Is het belangrijk genoeg om achter de waarheid te komen? Dan krijg je dus te maken met consequenties. Wat ga je doen met de bewijsstukken die je zult vinden? Wat ga je doen wanneer alle puzzelstukjes op hun plek vallen en wat je ziet je helemaal niet bevalt? Ik geloof dat Gloria Steinem het heeft gezegd. The truth sets you free but first it will hit you in the face. De waarheid kan akelig pijn doen. Wanneer je de feiten hebt ontdekt ga je dan de ander confronteren of hou je het voor jezelf? Kies je voor eerlijkheid of ga je mee in het spelletje? Ik kan grote, gevaarlijke leugens die mij bedreigen niet accepteren. Ik kan het echt niet. Ik krijg een niet te stoppen drang om de waarheid boven tafel te krijgen. Ik verander in een truthseeker on a mission. En daar ga ik heel ver in. Desnoods moet ik ervoor liegen tegen de leugenaar en spelen met de mind van de player maar ik moet en zal het gemaskerde ontmaskeren. Ik ben niet trots op de manier waarop ik achter bepaalde waarheden ben gekomen. Stiekem achter iemands rug om. Hun vertrouwen schendend, en zo ben ik niet graag bezig, zelfs niet als ze het achteraf bleken te verdienen. Doen alsof en toneel spelen om achter de werkelijke situatie te komen. Dat voelt fout. Bang zijn voor de gevolgen, de reacties. Hopen en bidden dat je ongelijk hebt en dan dat ijskoude moment waarop je beseft dat je gelijk hebt. Dat is klote. Maar er kunnen momenten zijn waarop er geen andere optie meer mogelijk is. En dan schiet ik in FBI-bitch-mode. Voor mij geen cold case, ik ga door tot het gaatje, tot het naadje van de kous. Desnoods huilend of trillend van de zenuwen maar ik doe wat ik moet doen. Ik leef niet graag met een stinkende beerput in de buurt en ik doe niet aan suikerglazuur over een verder beschimmelde taart. Eindeloos geduld heb ik en ontzettend veel begrip (serieus, er zijn mensen die daar wel eens een beetje misselijk van worden, zo geduldig en begripvol ben ik) maar eens is het op. Eens merk ik dat het aan me vreet en dan kies ik voor de waarheid en mezelf. Met oprechtheid scoor je puntjes. Met leugens kom je dik in de min te staan. Ik zal mezelf beschermen want ik word letterlijk ziek van bedrog. De onzekerheid van het niet zeker weten, de twijfels, het heen en weer geslingerd worden tussen vertrouwen en wantrouwen, tussen hoop en angst. De vragen en de onbevredigende antwoorden. Op een gegeven moment is het genoeg.

 

Noem mij maar overgevoelige Miepie of gekke Jantje, maar ik ben blij met mijn leugendetector. In een wereld waarin vals soms nauwelijks te onderscheiden is van echt en je constant gebombardeerd wordt met bullshit (politiek, media, bedrijfsleven, religieuze leiders, noem maar op) kies ik voor oprechtheid. Ik doe mij niet beter of anders voor dan ik ben. Ik doe niet alsof en ik speel geen toneel. Ik ben wie ik ben. Zonder gelul. Omdat ik weiger een leven vol leugens te lijden zijn er mensen die niet met mij willen omgaan, maar voor mij betekent een leven zonder bullshit rust in mijn hoofd. Vrijheid. Begrepen leugenaars het nou maar. First the truth will hit you in the face. Keihard. But then it sets you free. De waarheid maakt je vrij. En dat is niet gelogen.

Brief aan mijn aanstaande

Lieve toekomstige man van mijn hart,

Ik schrijf je deze brief omdat er wat dingen zijn die je nog niet weet van mij en die ik perse van te voren al met je wil delen. Onbekenden zijn we voor elkaar omdat we elkaar nog niet hebben ontmoet maar eens komt de dag waarop jij in mijn leven stapt en ik in het jouwe en alles zal veranderen. Hoe, waar en wanneer we elkaar tegen zullen komen weet ik niet. Ik ben geen helderziende. Ik heb geen idee onder welke omstandigheden en in welke situatie we zullen ophouden vreemden voor elkaar te zijn. Tuurlijk fantaseer ik wel eens over onze allereerste ontmoeting en probeer ik me een voorstelling te maken van de manier waarop je me in eerste instantie vlinders in mijn buik gaat geven en vervolgens mijn hart zal veroveren. En natuurlijk zal het allemaal anders gaan dan in mijn fantasieën en ga je me verrassen. Daar twijfel ik niet aan.

Wat ik je wil zeggen is dat ik enigszins in mijn broek zal schijten  wanneer dat moment is aangebroken. Want ik ben niet zo'n heldin op het gebied van romantiek. Mijn rugzak heeft een flink formaat, ik waarschuw je alvast, en je moet dus wel stevig in je schoenen staan en niet het type man zijn dat weg rent zodra hij erachter komt dat bepaalde bagage die ik met me mee sleep zwaarder is dan hij had verwacht. Aan een slapjanus heb ik niets. Ik laat me ook niet afschrikken door de inhoud van jouw rugzak.

Tenzij je er een vrouw in hebt verstopt. Dan bedoel ik niet een overleden grote liefde of een ex waar je met warmte aan terug denkt. Je bent geen jonkie meer dus je hebt een verleden, ook wat relaties betreft, en dat accepteer ik, daar ga ik niet moeilijk over doen. Ik heb het over een dame die als een duveltje uit een doosje tevoorschijn springt en waar je me niets over hebt verteld omdat je niet wilde dat ik wist van jouw stiekeme buiten-de-pot pisserij. Zo'n dame dus. Je concubine, maîtresse, buitenvrouw, minnares. Of misschien zelfs je echtgenote of je vaste vriendin. Surprise! Meneer heeft al een mevrouw! Ik ken die film en het is een kutfilm. Wat een drama, wat een gelul en bullshit, met al die achterlijke plotwendingen, en wat een klote einde, zeg. Ik heb die hele film afgekeken, tot en met de aftiteling, en ik hoef 'm echt niet nog eens te zien. Zwaar teleurgesteld was ik na afloop, en mijn rugzak een paar kilootjes zwaarder. Andersom, mijn vooralsnog onbekende lieveling, ben ik wel eens (of eigenlijk meerdere keren, maar dat vertel ik je later wel) in de gelegenheid geweest om het gras te laten maaien door een ander dan mijn vaste tuinman, maar ik heb het niet in me om vreemd te gaan. Google het woord 'trouw' en bovenaan de zoekresultaten zul je mijn naam zien staan. Wanneer ik voor jou ga, ga ik helemaal, 100%, in voor -en tegenspoed, ik volg je desnoods tot the dark side of the Moon en terug, uit vrije wil en onvoorwaardelijk. Ik zal je nooit bedriegen. Je hoeft nooit te vrezen dat ik op je hart ga stampen en je een dolk in de rug steek. Ik zal je nooit verraden. Liefhebben doe ik op de all the way manier, ook als we niet bij elkaar kunnen zijn. Ik kan niet anders. Ik heb nooit anders gekund.

Maar maak alsjeblieft niet de vergissing te denken dat dit betekent dat je overal mee weg kunt komen. Zie het alsjeblieft niet als een vrijbrief om mij aan te doen wat ik jou zou besparen. Wees een echte kerel. Waardeer wat ik je heb te bieden, maak er geen misbruik van maar laat het een reden zijn om mij nooit te belazeren. Laat de woorden die uit je mond komen oprecht en eerlijk zijn en laat je daden het bewijs zijn van je trouw. Ik vraag je niet goed te maken wat een ander heeft verpest. Zijn fouten zijn niet de jouwe. Maar wanneer jij en ik elkaar ontmoeten, wanneer wij elkaar aankijken en elkaar zien en het verlangen om samen de afslag richting de tweebaansweg te nemen steeds sterker wordt, zorg er dan voor dat het ook echt 'jij en ik' is, en dat het nooit  'jij, ik en een ander wijf' zal blijken te zijn. Je mag je geheimen hebben maar speel geen spelletjes. Knikkeren op het speelplein mag je zonder mij doen, helemaal als je vals speelt. We zijn geen kinderen meer, mijn schatje in spe, het speelkwartier is over, en we weten allebei dat valsspelers de uiteindelijke verliezers zijn want wanneer het bedrog uitkomt, wat slechts een kwestie van tijd is, wil niemand meer met ze spelen.

Ik hoop niet dat ik je het gevoel geef dat ik je nu al loop te beschuldigen vanuit de misvatting dat alle mannen hetzelfde zijn. Ik weet heel goed dat niet alle mannen hetzelfde zijn en ik beschuldig je helemaal nergens van. (Ik ken je niet eens, haha.) Met een beetje mazzel ben je precies de man die ik verdien, wat wil zeggen dat je de man bent die mij verdient. Dat zou ik fijn vinden. Ik bedenk me trouwens ineens iets. Die film waar ik het over had, heb jij die toevallig ook gezien? Het zou kunnen toch? Mannen hebben niet het alleenrecht op overspel plegen en harten breken. Ook vrouwen kunnen bitches zijn. Maar goed, dat zal dan wel ooit ter sprake komen wanneer we eraan toe zijn om elkaar te laten snuffelen in onze respectievelijke rugzakken. Ik ben wel benieuwd naar wat er allemaal in die van jou zit. Ik hoop op weinig lucht en veel inhoud want dat betekent dat je veel levenservaring hebt en dat je door het leven bent gekneed en gevormd en getekend en gekleurd, tot de unieke man die je nu bent en die ooit, op een goede dag, voor mijn neus zal staan.

Mijn aankomende prins in bij voorkeur een stoere auto maar op de fiets mag ook, ik wil je kunnen respecteren. Niet vanwege je baan, het saldo op je rekening, je huis, je kleding, de lengte van je lul of de omvang van je spieren. Ik wil je kunnen respecteren vanwege je trouw, eerlijkheid en gezond verantwoordelijkheidsgevoel. Daar scoor je hoge punten mee en die eigenschappen zorgen er bovendien voor dat ik je je ochtendhumeur, het consequente dutje na sex , je voorliefde voor gerechten die zorgen voor grote hoeveelheden gas én je angst voor de kat vergeef. Love without respect is no love. Als je werkelijk mijn aanstaande Mister Right bent, dan weet je dat.

Ik ga zo maar eens stoppen want anders wordt het een te lange brief. En ik heb gezegd wat ik wilde zeggen. Anders ga ik alleen maar ouwehoeren. Nog niet geïdentificeerde lieverd van me, zorg goed voor jezelf, wees veilig, stel me niet teleur wanneer de tijd daar is en geloof me nou maar, de kat doet echt niks. Tot dan, kus, veel liefs,
                               Yvonne

Keyzer Soze (schrijf-oefening)

Vanmiddag zag ik haar weer lopen, die ene vrouw met haar hond. Ze weet niet meer wie ik ben (of misschien wil ze dat niet meer weten maar dat is oké) en ik ben gestopt met haar te groeten wanneer ik haar tegenkom, want ze groet toch nooit terug. Ik kom haar regelmatig tegen want ze woont in de buurt. En waar zij gaat, gaat haar hond, een wat klein uitgevallen sharpei, een teefje, ik denk inmiddels een jaar of 5 oud. Die hond is het enige gezelschap waar ik haar ooit mee heb gezien. Eens raakten we in gesprek, vanwege haar hond, die nieuwsgierig naar me was geworden door de hondengeur die ik met me mee had genomen van huis. 'Zij is mijn alles', zei ze, en dat was te zien aan de liefdevolle en trotse blik in haar (vermoeide) ogen, terwijl ze toekeek hoe haar hond en ik vriendjes werden. Ze vertelde me dat ze tegen een burnout aan zat (ik ben zo iemand tegen wie wildvreemde mensen graag praten, ik kan er niks aan doen), opgebrand voelde ze zich, door haar zware baan (dienstverlenende sector). Hoog salaris, vette pay cheques, dure etentjes maar pittige werkomstandigheden, altijd stress en geen sociaal leven. Ze droomde van een carrière switch, van opnieuw beginnen, maar ze had zichzelf in zo'n positie gemanoeuvreerd dat ze dan dik in de financiële problemen terecht zou komen. 'En weet je waarom ik 16 jaar geleden met die baan ben begonnen?, vroeg ze me en ze begon te lachen. Eigenlijk moest ik plassen maar ik kon het niet over mijn hart krijgen om het gesprek af te kappen. 'Vanwege een hond', zei ze. Deze andere hond, ook een sharpei, een reu, was ernstig ziek geworden, 16 jaar geleden. Ze had geen partner, geen kinderen, geen familie, geen vrienden. Ze had niemand, behalve een zieke hond. Het enige wat hem kon redden was een peperdure operatie, maar zoveel geld kon ze niet ophoesten. 'Hij was mijn alles'. Ze had tranen in haar ogen toen ze me dit vertelde. 'En precies op dat moment werd mij die functie aangeboden'. Ik weet helaas niet meer hoe het gesprek is afgelopen, maar dat de hond het heeft overleefd, dat weet ik nog wel. We gingen ieder ons eigen weg en dat was het. Toen ik die dame vanmiddag zag lopen vroeg ik me af of het haar gelukt zou zijn om een rustiger baan te vinden maar ik denk dat ik het antwoord wel weet. Ze ziet er nog steeds zo moe uit als toen.

Ik vertrouw het nieuws in de kranten niet maar wanneer ik ooit weer een hond krijg noem ik hem Keyzer Soze. (Huh? Lees nou gewoon even verder, schat, het komt goed.) Het is een eerbetoon aan een film die op een verrukkelijke manier de kijker op het verkeerde been zet: The Usual Suspects. Ik ben dol op films met een verrassende plot. Net wanneer ik mezelf stiekem best wel slim vind omdat ik denk te weten hoe de vork in de steel zit en alles erop begint te wijzen dat ik gelijk heb, blijk ik er grandioos naast te zitten. Bij The Usual Suspects viel mijn bek open. 'Wtf? En hij is helemáál niet mank!', ik weet nog de opwinding die ik voelde, de rush van dat Aha! moment, en daarna vooral waardering voor de manier waarop mijn gedachten in een bepaalde richting waren gemanipuleerd, zonder dat ik mezelf voor schut voelde gezet. Heb je Fight Club gezien? Ineens begrijp je wie Tyler Burden is, en realiseer je je dat je het verhaal hebt gevolgd vanuit het perspectief van een man die gek in zijn hoofd is. Je bent belazerd. En geef maar toe, je vindt het cool.

 

In films (en in boeken) wordt zo'n jokkebrokkend karakter 'the unreliable narrator' genoemd, en deze heeft als taak om jou, de kijker (of lezer) op het verkeerde spoor te zetten, je te misleiden, door je een verkeerd, misvormd en incompleet plaatje te geven. De onbetrouwbare verteller kan een machtige en briljante crimineel zijn (The Usual Suspects), die bewust liegt en bedriegt, of een slapeloze man met een psychische stoornis (Fight Club), die de helft van de tijd letterlijk geen idee heeft waar hij mee bezig is, en sinds 1999 kennen we ook allemaal de dode-die-niet-kan-accepteren-dat-hij-dood-is versie van the unreliable narrator, want toen kwam The Sixth Sense in de bioscoop. 'I see dead people', fluistert dat kleine kereltje en pas later in de film besef je de volledige betekenis van dat ene zinnetje. Dat vind ik mooi. De verteller in zulke films is zich er meestal niet van bewust dat hij of zij eigenlijk maar gewoon een beetje loopt te lullen tegen je. Het is niet hun bedoeling te liegen. Ze weten niet beter, ze kunnen niet anders. 'Open your eyes',  zegt een vrouwenstem in Vanilla Sky, maar je begrijpt niet wat ze bedoelt, omdat hij (de storyteller) niet begrijpt wat ze bedoelt. In zulke gevallen word je er nietsvermoedend ingeluisd door een nietsvermoedende 'inluizer' tegen wil en dank. In de film Memento lijdt de unreliable narrator aan geheugenverlies en in Shutter Island verkiest hij onbewust een fantasiewereld boven de realiteit. Je kunt het ze niet kwalijk nemen dat ze je de verkeerde kant op hebben gestuurd.

 

Keyzer Soze zou je het wel kwalijk kunnen nemen maar je doet het niet. Hij is de Ultimate Unreliable Narrator. Niks psychose, droom, hallucinatie of meervoudige persoonlijkheid, geen fantasiewereld of ontkenningsfase. Keyzer Soze doet het expres. Hij maakt, met veel plezier, gebruik van jouw onwetendheid. Hij liegt en bedriegt, acteert en manipuleert, en aan het eind van de film, wanneer hij in die geile zwarte auto stapt, kun je desondanks niet anders dan een groot ontzag hebben voor deze King of Deceit. 'The greatest trick the devil ever pulled was convincing the world he didn't exist'. Hij voert een fenomenale show voor je op en trekt alles uit de kast om de waarheid voor je verborgen te houden, waar je pas achter komt in de laatste drie minuten van de film. Hoe stoer is dat? En het mooie is dat je je achteraf niet een domme idioot voelt. In het echte leven ben ik ook wel eens ernstig en doelbewust bedrogen en hoewel iedereen terecht zei dat ik het echt, echt, echt niet had kunnen weten voelde ik me toch ongelooflijk dom achteraf. Ik ben een intelligente vrouw en ik vond dat ik het echt, echt, echt wèl had kunnen weten. Hoezo intelligent? Ik schaamde me. Wie The Usual Suspects heeft gezien, weet dat je je niet hoeft te schamen voor het feit dat de ontknoping van de film als een complete verrassing komt. Ik voelde me in ieder geval absoluut niet dom na afloop. Er was geen twijfel mogelijk, dit had ik ècht niet kunnen weten.

Het resultaat van een verrassende plotwending waardoor het ware verhaal wordt onthuld, is dat alles wat je daarvóór dacht en voelde met betrekking tot het verhaal en de personages geëvalueerd moet worden. Wat was echt en wat was niet echt? Je hebt nieuwe informatie gekregen en er blijkt niets te kloppen van bepaalde banden die je had gelegd, conclusies die je had getrokken en meningen die je had gevormd. Perspectief. Wat heb je wel en niet te zien en te horen gekregen en van wie en wanneer en waarom? Er is met je mind gerommeld en het voelt lekker om alles weer netjes op orde te krijgen, om de legpuzzel compleet te krijgen, het hele plaatje, om het te begrijpen, eindelijk. 'Ooh, nú snap ik het!'

Dan neem ik je nu mee terug naar die dame met die sharpei. (Huh? Ik weet het.) Had je tijdens het lezen door dat de dame in kwestie een prostituee was (is?). Wat dacht jij dat ze voor de kost deed? Het gesprek waar ik over vertelde vond plaats in de sexshop waar ik werkte. Dat had ik er niet bij vermeld, he? Ze kwam een familiepak condooms kopen en we raakten aan de praat toen haar hond achter de toonbank probeerde te komen. Dat wist je ook niet. Jij dacht misschien dat ik haar op straat was tegengekomen. Of in de trein. Ze vertelde me hoe vaak ze al in elkaar was geslagen en beroofd, en over de lange werkdagen, over geld. (Ik moest plassen maar omdat ik alleen werkte moest ik het altijd ophouden tot er geen klanten waren en ik even de boel kon sluiten voor een plaspauze. Ik wilde haar niet wegsturen.) Ik heb niet eens tegen je gelogen, ik heb alleen wat details achtergehouden. Vervolgens heb ik je aandacht afgeleid door over iets anders te beginnen. Ik heb even voor unreliable narrator gespeeld. Ik heb van jouw onwetendheid gebruik gemaakt. Gewoon, als schrijf-oefening. Zo makkelijk gaat dat. Mijn excuses voor de misleiding. En snap je nu waarom ik het nieuws in de kranten niet vertrouw?

p.s. Wanneer ik ooit weer een hond krijg zal het geen sharpei zijn. Ik wil een pitbull-achtige hond, een stafford bijvoorbeeld, een puppy nog. Mijn eigen, kleine Keyzer Soze.